नेवार समुदायमा रहेका विभिन्न थरहरु मध्य शाक्य पनि एक हुन । नेवाहरुका थरहरुको विश्लेषण गर्दा शाक्यहरुको बंशावली पुरानो बंशावली मध्य एक मानिएको छ । प्राचीन समयमा कौशल राज्यका प्रमुख कोकाकले कान्छी तर्फका छोराहरुलाई राज्य सुम्पने बिचार गरि जेठी तर्फका ४ छोरा र ५ छोरीहरुलाई दरवारबाट निस्कासन गरेका थिए । यी लखेटिएका राजकुमार र राजकुमारीहरु उत्तर तर्फ लाग्दा तपस्या गरि बसेका कपिल मुनि संग भेट भए । कपिलमुनि कै सल्लाह मानेर सक वृक्षको जंगल फांडेर त्यहाँ बस्ती बसालेका थिए । सक वृक्ष जंगल फाँडेर बसेका कारण तिनीहरुलाई शाक्य भनिन थाले । पछि ती बस्ती नगरको रुपमा बिकास भयो र कपिलमुनीको नामले कपिलवस्तु कहलिए । तसर्थ भगवान गौतम बुद्ध पनि शाक्य कुलकै थिए । यसै कारण उहाँलाई शाक्यमुनी बुद्ध पनि भन्ने गरिन्छ । उहाँको समय (आज भन्दा २६४७ बर्ष पहिले, बुद्धको जन्म भएको समय) मा नेपालको पश्चिम दिशामा थुप्रै शाक्य राज्यहरु थिए । जसमध्ये कपिलवस्तु, देवदह आदि शक्तिशाली शाक्य राज्यमा गनिन्थ्यो । ती राज्यका शासकहरुको एउटा संघ हुन्थ्यो । उक्त संघको निर्णय ती सम्पुर्ण शाक्य राज्यहरुले मान्नु पर्थ्यो । शाक्यहरुको अनुरोध बाबजुद सिद्धार्थ बुद्धले ज्ञानको खोजी गर्न सम्पुर्ण राजकाज छोडेर बोधिगया पुग्नु भएको बेला त्यस समयका शक्तिशाली राष्ट्र कोशलका राजा प्रसन्नजितका छोरा विडुधवले प्रसन्नजितलाई अपदस्त गरी आफु राजा भइ शाक्यहरुको गणराज्य कपिलवस्तु र देवदहमा भिषण आक्रमण गरी नरसंहार गरेका थिए । सम्पुर्ण शाक्य राज्य ध्वस्त भए पश्चात् शाक्यहरु यताउता छर्न पुगे । पछि बुद्धले बुद्धत्व प्राप्त गरेपछि धेरै शाक्य कुलका मानिसहरु बुद्धको अनुयायी हुन पुगेका थिए । सातौ किराँती राजा जितेदास्तीका समयमा गौतम बुद्धका चेला आनन्द नेपाल मण्डल आएर बुद्ध धर्मको प्रचार गरेका थिए । यसै समय बुद्धका अनुयायी भएर शाक्यहरु नेपाल पसेका थिए । नेपाल पस्ने बाटोहरुमा बुद्धका चैत्यहरु बनाउदै आएका थिए । चैत्यलाई नेपाल भाषामा “चिव द्य:” भनिन्छ । “चिव दगु लां” (चैत्य भएको बाटो) बाटै चित्लाङ हुन पुगेको थियो । यसरी चित्लाङ भएर बौद्ध मार्गीहरु नेपाल आएका थिए ।

लेख: GR Ranjit

एघारौं शताब्दीमा मिथिलाको राजधानी सिमरौनगढ बनाउने नान्यदेव त्यही नयार देशबाट आएको थियो । नान्यदेवका पुर्खा सम्भवतः महाभारत युद्धपछि अयोध्याबाट दक्षिणी राजस्थान र उत्तरपूर्वी महाराष्ट्र हुँदै दक्षिण पश्चिममा पर्ने कोकण देशमा बसेको देखिन्छ । बम्बईबाट दक्षिणमा पर्ने कोकण भन्ने ठाउँलाई नै अहिले कर्नाटक भनिन्छ। त्यहाँ सूर्यवंशीहरू छन् । कतिले आफूलाई रघुवंशी अर्थात् रामकै सन्तान पनि भन्छन् । त्यही ठाउँबाट उनीहरू हिमाञ्चलमा रहेको नयाँ देश पुगे, जसलाई नयार भनिन्छ । यस राज्यका एक नागरिक शक्तिसिंहदेवका दुई छोराहरु थिए – नान्यदेव र श्यामसिंहदेव । श्यामसिंहदेव नयार मै बस्थे भने नान्यदेव २०–२१ वर्षको उमेरमा दिल्लीका राजाकहाँ काम गर्न बसे । दिल्ली त्यति बेलाको इन्द्रप्रस्थ हो । नान्यदेव दिल्लीमा काम गरिरहेकै बेला उनका आमाबुवा र श्रीमतीको मृत्यु भयो । उनी निराश भएर अयोध्या गए । त्यही क्रममा उनले कुलदेवी तुलजा भवानी अनि गाडेर राखेको धन भेटेको भनिन्छ । त्यही धनबाट उनले विशाल गढ भएको राजधानी सिमरौनगढ बनाएको भन्ने भनाइ छ । नान्यदेवका दुई छोरा थिए– मल्लदेव र गांगदेव । नान्यदेवले गांगदेवलाई सिमरौनगढको गद्दीमा राखे । मल्लदेवलाई भने मिथिलाको उत्तरपूर्वी क्षेत्रको राजा बनाए । मल्लदेवको राज्य सिन्धुली–दोलखा–पलाञ्चोकसम्म फैलिएको हुनसक्छ । गांगादेव पछि क्रमश नृसिंहदेव, शक्तिदेव, रामसिंहदेव, र हरिसिंहदेवले शासन गरेका थिए । सिमरौनगढका अन्तिम राजा हरिसिंहदेव दिल्लीका बादशाह गयासुद्दिन तुगलकको आक्रमणबाट भाग्दै सहायता माग्न सुरूमा दोलखा गएका थिए भन्ने कुराले पनि यही संकेत गर्छ कि त्यहाँ कोही आफन्त भएरै उनी गएका होलान् । उनको बाटैमा निधन भयो । त्यसपछि उनकी रानी देवलदेवी, छोरा जगतसिंह देव, आफूसँगै आएका भाइभारदार र सिमरौनगढका केही जनतालाई लिएर नेपाल उपत्यका आइन् । उनिसंग आएका जनताहरुमा सिंह, प्रजापती, मुनंकर्मी, राठौर, कायस्थ, राजपुत, क्षत्रीय र ब्राह्मण (छ थरे शैवमार्गी नेवारहरू) आदि थिए । पछि यिनीहरु सबैपनि नेवार भए । त्यस्तै मदेशबाट ल्याएका कालिगडहरु शिल्पकार, रंजितकार, चित्रकार, ताम्राकार, आदि कार थपेकाहरु पनि नेवारमा समाहित हुन पुगे । रोगको निवारण गर्न ल्याएका वैद्य, जोशी, आदि थरका मानिसहरु पनि नेवार बन्न पुगे । तिब्बतबाट नेपाल उपत्यका प्रवेश गरेका केही मंगोल जातिका बौद्ध धर्मालम्बीहरू पनि नेवार समुदायमा रूपान्तरित भएका थिए । त्यस्तै नेपाल भाषालाई आफ्नो मातृभाषाको रूपमा अंगिकार गरेका मुसलमान र क्रिस्चियनहरू पनि नेवार भएका थिए।
‘इसा पूर्वको एक हजार वर्ष र इसापछिको एक हजार वर्षभित्र पूर्व–पश्चिम, दक्षिण–पश्चिमबाट आएका तिब्बती बर्मेली र आर्य भाषाभाषीको समिश्रणबाट एउटा नयाँ समुदायको जन्म भयो । दोस्रो सह्रशताब्दीको आसपासमा यसको स्पष्ट पहिचान हुन थाल्यो र संस्कृति, सभ्यता, कला, नेपाल सम्बत, नेपाल भाषा, नेपाल लिपि लगायत विकास भयो । यसरी जन्मिएको समुदायलाई नेपाल शब्दको प्राकृत रूप नेपाल/नेबाल भनियो र पछि नेवार भन्न थालियो । नेपाल मण्डल मूलतः यही समुदायको आदिभूमि हो ।
लेख: GR Ranjit
स्रोत: Sabina Shrestha, मिथिलाका कर्नाटवंशीहरू र नेपाल मण्डलमा उनीहरूको प्रभाव (भाग–१)

नेपाल मण्डल पुगिसकेपछि यिनीहरुले माटोकै भाडाहरु बनाएर बेच्ने गरे । सुरुसुरुमा माटोको भाडो बनाउदा जहिले पींढ फुटेर हैरान भएका थिए । हैरान भएका प्रजापतिहरुको सामु जहिले एउटा हाँस आई ‘फितिफिति’ आवाज निकालेर हिडेको आवाजले भाँडाेकाे पींढमा बालुवा राखेर पींढ सम्याउनेतिर चिन्तन गर्न पुगेर बालुवा राखेर हेर्दा साँच्चैनै भाँडाे नचुहिने भएकाे कारणले उप्रान्त पींढमा बालुवा राखेर भाँडाे बनाउन थाल्याे । अनि उप्रान्त हाँसलाई गुरु मान्न थाल्याे भन्ने जनश्रुति रहेकाेछ । फितिफितिको अर्थ नेपाल भाषामा “बालुवा हाल्नु बालुवा हाल्नु” हो । त्यसैले गर्दा भक्तपुरका तल्लो भेगका प्रजापतिहरुले हाँसको मासु खान्दैनन भन्ने गरिन्छ । जाडोको मीनपचासको बिदामा बिस्का जात्रामा घर पुग्ने गरि प्रजापतिहरु अन्य जिल्लाहरुमा युवाहरुकाे टाेली बनाई माटाे खाेजेर, माटाे भाँडाे बनाएर, आगाेमा पाेलेर, बजारमा लगेर बचेर अन्न र नगद आम्दानी गरेर घर फर्किने गरिन्छ । यसलाई “ज्या लूवानेगु” भनिन्छ । ज्या लूवानेगु गरि फर्केपछि सुर्य देवताको पुजा गरि भोज गर्ने गर्दछ ।
लेख: GR Ranjit
स्रोत: Jaya Ram Prajapati, Amrit Mishra

तोरी भुटेर उत्पादन गर्ने तेलको सुगन्धले त्यस क्षेत्र मानन्धरहरुको हो भनेर टाढैबाट चिनारी दिइरहेको हुन्छ । तेल पेल्ने मुख्य पेशा रहेकै कारण यी थरमा मानिसहरुले भक्तपुरमा मनाइने इन्द्रजात्रामा या:मता ल्याउने गर्दछ । मल्लकालमा भक्तपुरलाई तीन भेग (माथिल्लो, मध्य, र तल्लो) मा वर्गीकरण गरेका थिए । उक्त तीनै भेगमा दुई दुई वटा स:मिलहरु थियो । यसरी दुई दुई वटा स:मिल भएको कारण इन्द्रजात्राको अन्तिम तीन दिनमा हरेक दिन दुई वटा या:मता ल्याउने प्रचलन थियो । तर मध्य भेगमा रहेको एउटा स:मिल राज्यले लिएको कारण अन्तिम दिनको अघिल्लो दिन एक वटा मात्र या:मता ल्याउने गर्दछ । त्यस्तै काठमाडौको प्राचीन सहरभित्र न्हेसा: सायमी भनेर ७ वटा मुख्य सा:मिलहरु छन । त्यस्तै मानन्धरहरुले नै भक्तपुरमा मनाइने बिस्का जात्रामा तान्ने भैरवनाथको रथको अघिल्लो स्थानमा राखिने बेतद्य: (बेताल भैरव) बोकेर ल्याउने गर्दछ ।
लेख: GR Ranjit