राजा रणजित मल्लका सातबाहा (दरवार) हरु

राजा रणजित मल्लका पाँच श्रीमतीहरू थिए ।
१. वृद्धिलक्ष्मी
२. ऋद्धिलक्ष्मी
३. बुद्धिलक्ष्मी
४. बिश्वलक्ष्मी
५. जयलक्ष्मी (मनमैजु)
यसमध्ये रानी वृद्धिलक्ष्मीका तर्फबाट जेठा छोरामा देवेन्द्र मल्ल थिए भने ऋद्धिलक्ष्मीका तर्फबाट जेठा वीरनरसिंह मल्ल र कान्छी रानी जयलक्ष्मी (मनमैजु) को तर्फबाट सात छोराहरु (भाजुराजाहरू) मा
जेठा मनोरथसिंह मल्ल
माइला धनसिंह
साइँला उपेन्द्रसिंह
काहिँला अच्युत (अजित) सिंह
ठाइँला, अवधूतसिंह
कान्छा लक्ष्मीनरसिंह
सानोकान्छा जयनारायणसिंह
थिए । यस मध्ये वीरनरसिंह मल्ल जो पृथ्वीनारायण शाहका मीत थिए, उनको षड्यन्त्रपूर्ण हत्या भएका थिए । त्यसपछि मनमैजुका छोराहरुको शासनमा हाबी हुन थाले । त्यस समय ती युवराजहरु मध्ये केहीका लागि छुट्टै बाहा बनाएका थिए भने केही बाहाहरु विभिन्न प्रयोजनका लागि बनाएका थिए । बाहाको एक बिशेषता भनेको चोर बाटो बनाउनु हो । आपत्कालिन समयमा भाग्नु पर्ने परिस्थिती आयो भने एक बाहाबाट अर्को बाहा हुन्दै जानको लागी बाहाहरु बनाएको हुन्छ । जसमध्ये प्रमुख बाहामा:
१) ५५ झ्याले दरवार
२) थाथु बाहा – खौमा
३) दुबसी बाहा – कोलाछें
४) सन्तन बाहा – खौमा
५) खौमा बाहा – खौमा
६) कुथु बाहा – तपालाछी
७) थथुचा बाहा
८) नासमना बाहा नासमना
९) भोतया बाहा सोमला
१०) पूँबाहा – टौमढी
११) दथुबाहा
१२) चोछेंबाहा – बहत्वा चोछे

१) ५५ झ्याले दरवार (ङेङापा झ्य)

नेपाल सम्बत ८२८ मा राजा भूपतिन्द्र मल्लद्वारा बनाएका ५५ झ्याले दरवार नै त्यस समयको मुख्य दरवार थियो । सम्पूर्ण राजकाज यसै दरवारबाट हुने गर्थ्यो भने राज परिवारहरु पनि यसै दरवारमा बस्ने गर्थ्यो । यस दरवारमा ९९ वटा चोकहरु भएको कारण दुश्मन सेनाहरु सजिलै राजा भएको स्थानमा पुग्न सक्दैन ।

२) थाथु बाहा: खौमा टोलमा अवस्थित थाथु बाहा उच्च भेगमा रहेको कारण थाथु बाहा भनिएको हो । यो बाहा बिशेषगरी अजित सिंह मल्लको लागि बनाएको थियो ।

३) दुबसी बाहा: कोलाछें टोलमा रहेको यो बाहा राजा रणजित मल्लका ठाइँला छोरा अवधूतसिंह मल्लका निमित्त बनाएका थिए ।

४) सन्तन बाहा: बि.सं १८२६ मा भक्तपुर माथी आक्रमण गर्दा पृथ्वीनारायण शाहका सेनाले यस बाहाबाट नाचगानको सामनहरु लुटेका थिए भने पछि यो बाहा त्यस समय नाचगान सिकाउने बाहाको रुपमा प्रयोग गरेका थियो भन्न सकिन्छ । पृथ्वीनारायण शाहलाई सात बाहाले आक्रमणमा सहयोग गरेको कुरालाई यस बाहाले मिथ्या साबित गरेको थियो किनकी <span;>यस बाहामा पृथ्वीनारायण शाहका सेनाहरु हताहत भएको ईतिहास पाइन्छ । मनोहर सिंहको मातहतमा रहेको यो बाहालाई पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा बहादुर शाहले अर्को सेना लगेर यहाँका बाहा नायो समेतको हत्या गरेका थिए ।

५) खौमा बाहा: यो बाहा सबैभन्दा पुरानो बाहा हो । यसलाई खौमा बाहाका साथै खौमा क्वाथ पनि भन्ने गरिन्छ । १६ शताब्दीमा राजा भुवन मल्लको भाइ जित मल्ल प्रभाव शाली हुन्दा राजकाजमा हस्तक्षेप गर्न लाग्यो भनेर सैनिकको एक टुकडी सहित दरबारको पश्चिम भेगको सुरक्षाको लागि यो बाहाको नायो पद दिएका थिए । जित मल्ल पछि उनका छोरा गोसाई मल्ल नातिहरु पुर्णसिं भारो, अमरसिं भारो, दर्बोसिं भारो, मदनसिं भारो, जयसिं भारो यस क्वाथका क्वाथ नायो भएका थिए । जयसिं पछि उनका छोरा मनि र बिष्णु नायो भएका थिए । मनिका छोरा- रुद्र मनि, वीर मनि, रुद्र नारायण, कान्छा नगदेशमा बस्न गएका कारण नगदेश, कुथु बाहा र खौमा बाहाका मल्लहरु इन्द्रायणीलाई कुल देवता मानेर सिथी नख:को दिन पूजा गर्ने गर्दछन ।

६) कुथु बाहा: तपालाछिमा अवस्थित कुथु बाहा सबैभन्दा ठूलो बाहा हो । राजा जगत प्रकाश मल्लका सन्तानहरुको लागि बनाईदिएको यो बाहाको आफ्नै आगन देवता समेत रहेको छ । यस आगन देवतालाई तलेजु भवानीको समकक्ष समेत मान्दछ । यस आगन देवतालाई उर्डो आमनायक देवी अर्थात त्रिपुरसुन्दरी षोडशी देवी पनि भनिन्छ । बि.सं १८२६ मा यस बाहाका नायो भाजु कुटुले पृथ्वीनारायण शाहले आक्रमण गर्दा आफ्नो सम्पती (हिरा ज्वाहारात, सुन) लुट्ने कुरा थाहा पाएर आफ्नो म्होइ वीर नारायण लाखेको घरमा लुकाउन लगेको थियो । यो कुरा थाहा पाएर पृथ्वीनारायण का सैनिकहरुले लाखेको घरबाट लुटेका थिए भने राणाकालमा यस कुथु बाहाको जग्गा जमिन हरण गरेका थिए ।

७) थथुचा बाहा: बाराही द्य:छेंबाट भित्र थथुचा भन्ने स्थानमा रहेको बाहा नै थथुचा बाहा हो । उच्च भागमा रहेको कारण यसलाई थथुचा भनिएको हो । राजा रणजित मल्लकक छोरा जय नारायण सिंहको लागि निर्मित यस बाहामा पृथ्वीनारायण शाहका भारद्वार रामकृष्ण कुंवर पठाई मीत लगाउन, भेट गर्ने ठाउँको रुपमा परिचित छन ।

८) नासमना बाहा: नासमना टोलमा रहेको यो बाहा पुराना कलाकृति रहेको एक बाहा हो । यहाँ एक शिवलिङ्ग रहेको छ जसमा हरहमेसा यसको जलहरिबाट पानी बगेको हुन्छ । त्यस्तै यहाँ रहेको लक्ष्मी नारायणको मुर्तिको बिशेषता भनेको गर्भवती महिलाले दूध चढाउदा दायाँ गयो भने छोरा र बायाँ गयो भने छोरी जन्मिन्छ्न भन्ने मान्यतारहेको छ । यस बाहाका नायो प्रभु नारायण मल्ल हुन । उनका दाजु हेम नारायण मल्ल राजा रणजित मल्लको छडीदार थिए । पृथ्वीनारायण शाहले आक्रमण गर्दा प्रत्याक्रमण गर्न नदिइ रणजित मल्लको पगरी ५५ झ्याले दरवार बाहिर झुन्डाउने हेम नारायण मल्ल नै थिए । प्रभु नारायण मल्ल पृथ्वीनारायण शाहसंग मिलेको थियो । राज्य दिने लोभमा पृथ्वी नारायण शाहले आफ्नो साथमा लिएका थिए । राजा रणजित मल्ललाई कोठामा थुनेर राख्दा गोर्खालीको तर्फबाट बस्ने पनि प्रभु नारायण मल्ल नै हुन । उनले गोर्खालीको तर्फबाट धेरै लडाइँहरु लडेका थिए । पछिल्लो पटक तनहुँमा आक्रमण गर्दा सेन राजाहरुले बन्दी बनाएका थिए । बाँकी सेना सबैलाई मारेर उनलाई १३ दिन सम्म बन्दी बनाएर छोडे पछि पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई बिश्वास गर्न छोडेका थिए । पछि अंग्रेजसंग लड्न सिन्धुलीको पठाउँदा सिमखानी गा.बि.स मा कोटदेवीको स्थापना गरेका थिए । पछि उनको कुनै खोजखबर नै भएन ।
त्यस्तै बेतियाबाट ल्याएको राजा रणजित मल्लको रानी वृद्धि लक्ष्मीले पृथ्वीनारायण शाहलाई भक्तपुरमा छिटो आक्रमण गर्नु पर्यो भनेर चिठी समेत लेखेका थिए ।

९) भोते बाहा: सोमला गलिमा रहेको एक बाहालाई भोतेबाहाल वा भोतेय बाहा पनि भनिन्छ । १७ शताब्दीमा राजा जगत प्रकाश मल्ल बनाएको यस बाहालाई ईच्छु बाहा पनि भन्ने गरिन्छ । बिशेषगरि पाहुनाहरु राख्न यो बाहा बनाएको थियो । राजा जगत प्रकाश मल्लले आफ्नो कान्छा छोरा उग्र मल्लको कयता पूजा (ब्रतबन्ध) को भोज खुवाउदा तिब्बतका मित्रहरुलाई समेत डाकेको थिए । ती भोत देशबाट आएकाहरु सबै यसै बाहामा राखेका थिए । त्यस्तै यो बाहा नजिकै धैरै भोगटेको रुख थियो त्यसैले यसलाई भोग्त्या बाहा पनि भनिन्छ । त्यस समय यस बाहामा नाचको प्रतियोगिताको आयोजना पनि गरेको थियो भने १२ बर्षको नाच खं प्याखं समेत हुने गर्दथ्यो ।

१०) पूँबाहा: टौमढी टोलमा रहेको यो बाहा राजा जितामित्र मल्लको भाइ उग्र मल्लको ब्रतबन्धको भोजमा कति खर्च भयो भनेर लेखाजोखा गर्ने बाहाको रुपमा चिनिन्छ । यसै बाहाको झ्यालमा बसेर ङातापोल बनाउदा राजा भूपतिन्द्र मल्लले निरिक्षण गरेको र कामदारहरुको लेखाजोखा गरेको थियो । यो बाहा त्यस समयका पुरोहितहरुलाई बस्न दिएको हुनाले पूँबाहा भनिएको हो । यस बाहामा जनै पूर्णिमाका दिन मुख धुने नौ वटा पूर्व दिशामा फर्केको ल्वहं हिति मध्ये एक रहेको छ भने यस बाहामा रहेको साँझ्यामा भक्तपुरमा पाइने सबै प्रकारको ल्वहं हितिको नमुना कुदिएको छ ।

११) दथुबाहा: बिचको बाहा भएकै कारण यस बाहालाई दथु बाहा भनिन्छ । यो बाहा हरिराम भारो र कुशल भारोको मातहतमा रहेको थियो । यो बाहा राजा जगत प्रकाश मल्लको पालामा बनेको थियो । मल्लकै सन्तती हरिराम भारो र कुशल भारो यो बाहाका नायो थियो । राजा जितामित्र मल्लको पालामा राजासंग रिसाएर हरिराम भारोले काठमाडौ संग सम्बन्ध बढाकोले काठमाडौका राजाले उनिहरुलाई नुवाकोटको प्रमुखमा नियुक्त गरेका थिए । राजा जितामित्र तिनीहरु देखि रिसाएर आक्रमण गरि यो बाहा आफ्नो साथमा लिएका थिए । यस बाहालाई तलमन्दीको बाहा पनि भनिन्छ ।

१२) चोछेबाहा: चोछें टोलमा अवस्थित बहत्वामा रहेको एक बाहालाई चोछें बाहा भनिन्छ । बिशेषगरी यो बाहा सैनिकहरु राख्न लागि बनाएको थियो ।

लेख: GR Ranjit

सकिनमा पुर्णिमा नेवार समुदायले मनाउने विशेष पुर्णिमाहरु मध्य एक हुन । जुन नेपाल भाषाका दुई शब्दहरु सकि र मना मिलेर बनेको छ । सकि भन्नाले पिँडालु हो भने मना भन्नाले उसिन्नु हो । आजको दिन पिँडालु उसिनेर खाने भएकै कारण यसलाई सकिमना पुर्णिमा भनिएको हो । जाडो महिनामा तरकारीहरुको अभाव हुने भएको हुनाले कन्डमुल (जमिन मुनि पाइने खाना) पनि खान मिल्छ भने संदेशको प्रतीक हो सकिमना पुर्णिमा । भुगर्भिय हिसाबले आजको दिन चन्द्रमा पृथ्वीबाट नजिक रहने गर्दछ । तसर्थ आजको दिन चन्द्रमाको आकार अन्य दिनको पुर्णिमाका चन्द्र भन्दा ठूलो हुने गर्दछ । आज कै दिन विभिन्न मन्दिर एवं चैत्य बिहार अगडी मकै, गहुँ, भटमास, ताय, माल्पा, स्वारी, तथा अन्य अन्नको देवता, मन्दिर वा चैत्यको आकृति बनाइने गर्दछ जुन संस्कृतिलाई हरिमन्दि तथा नसा ब्वयेगु वा हलिमली पर्व भन्ने चलन छ । यसरी नसा ब्वयेगु गर्दा सम्बन्धित ठाउँका दाफा भजनले भजन गरिन्छ । संस्कृतिबिद ओम धौभडेलका अनुसार परापूर्वकालमा नेपालमा अनिकाल परेछ । धानको बीउ समेत पाइएन । खानको लागि यहाँ गहुँ, मकै, भटमास जस्ता अन्न मात्र बाँकी भयो । त्यही अन्न खान हुन्छ भन्ने सन्देश दिने उद्देश्यले कार्तिक शुक्ल पूर्णिमाको दिन यस्तै विभिन्न अन्नबाट देवदेवीको चित्र बनाई पछि त्यही अन्न प्रसादको रुपमा खाने चलन बन्यो । पिँडालु खानु पर्नुको कारण एकपटक रावणले सृष्टिकर्ता ब्रह्मादेखि डाहा लागी सम्पूर्ण दानवलाई मानव गर्न कठोर तपस्या गरेछ । तपस्या सफल भएपछि यहाँ खाने वस्तुको अभाव भयो । त्यसपछि रावणले जमिनमाथि मकै र जमिनमुनि पिँडालु उत्पन्न गरे । पछि सम्पूर्ण देवता र मानव मिली रावणको प्रयास असफल बनाउन कर्कलो सखाप पार्नतिर लागे । त्यसै क्रममा दशहराको दिन कर्कलोको तरकारी खाने, जनैपूर्णिमाको दिन (साराँ) कर्कलोको अचार खाने र यही मंसिर शुक्ल पूर्णिमाको दिन पिँडालु खानुलाई राक्षसको निर्मूल गरेको सरह मानिन्छ ।
पशुपतिनाथ मन्दिरभित्र रहेको ताम्रपत्रमा उल्लेख भएअनुसार नेपाल संवत् ५६० मा राजा यक्ष मल्ल र उनका भाइ जीव मल्लले आफ्ना दिवङ्गत माता संसारदेवीको नाममा वर्षभरि विभिन्न पूजापर्व उल्लेख गर्ने क्रममा कात्तिक शुक्ल पूर्णिमाको दिन पनि उल्लेख गरिएको छ । तर, त्यहाँ सकिमना पूर्णिमा वा हरिमन्दि नभई जुधान पुन्हि उल्लेख छ । सो जुधान पुन्हिको खास अर्थ के हो स्पष्ट हुन सकेको छैन । सो दिन पिँडालु उसिनेर खाने चलन भएको कारण पछि गएर उक्त दिन सकिमना पुन्हिबाट प्रख्यात भएको हुन सक्ने संस्कृतिबिद धौभडेलले बताउनुभयो । नेपाल संवत् ८१८ मा भूपतीन्द्र मल्लले लेखाएको भक्तपुर दरवार क्षेत्रको मालती चोकको अभिलेखबाट पुष्टि हुन्छ । भक्तपुर तलेजुभित्र सकिमना पुन्हि मनाउने क्रममा तलेजुभवानीलाई खीर चढाउने गरिन्छ । साथै तलेजु मूलचोकको स्नेह मण्डपमा नसा ब्वयेगु गरिन्छ ।
लेख: GR Ranjit
स्रोत: online majdoor

सुर्यबिनायक नगरपालिका वडा नं ८ सिपाडोलमा अवस्थित बिमला गंगाको तिरमा रहेको एक पबित्र तिर्थस्थलको नाम डोलेश्वर महादेव हो । डोलेश्वर भन्नाले डोलको ईश्वर भन्ने बुझिन्छ । पहाडको फेदमा अवस्थित रहेको भागलाई डोल भन्ने गरिन्छ । यसरी पहाडको मुनि स्थापित भएकोले यस महादेवलाई डोलेश्वर महादेव भन्ने गरिन्छ । यस डोलेश्वर महादेवलाई स्थानियहरुले नेपाल भाषामा “सिपारे महाद्य:” भन्ने गरिन्छ । सिपारे शब्द “शिर पहाड रे” बाट बनेको हो भन्ने गर्दछ जसको अर्थ उतराखण्डमा अवस्थित केदारनाथको शिर पहाडमा रहेको भन्ने बुझिन्छ । हिम्बत खण्डमा पनि यस महादेवलाई सिपारे महादेव भनी उल्लेख गरिएको छ । सिपारे महादेवका कारण यस भेगको नाम सिपाडो हुन्दै सिपाडोल रहन गएको हो ।

यस मन्दिर बारे एक किंवदन्ती रहेको छ । द्वापर युगमा महाभारतको युद्ध पश्चात् पाण्डवहरु पाप मोचनका निमित्त केदारनाथको दर्शन गर्न उतराखण्ड तर्फ लागे । आफ्नै दाजुभाइहरुको हत्या गरेको कारण शिवले पाण्डवहरुलाई दर्शन दिन चाहेनन र सांदेको रुप धारण गरि त्यहाँबाट भागेर सांदेहरुको बथानमा मुछिनु पुग्दछ । यो कुरा चाल पाएर भिमसेनले विशाल शरीर धारण गरे र नकुल र सहदेवले सांदे धपाउन थाले । भागेका सांदेहरु भिमसेनको ताङ मुनिबाट कुद्न थाले तर एउटा सांदे भने जान अन्कनाइ रहे । यसरी अन्कनाइ रहेको सांदे नै महादेव हो भनेर चिनेर सांदेको टाउको समात्दा सांदे अन्तरध्यान भएछ । भिमसेनको हातमा रहेको सांदेको टाउको नेपाल मण्डलमा स्थापना गरे जुन सिपारे महादेवको नाममा प्रसिद्ध भए । यसै कारण यस महादेवलाई भगवान केदारनाथको शिर पनि भन्ने गरिन्छ । बि.सं २०६६ साल भाद्र ६ गते शनिवारका दिन केदारनाथ पिठका प्रधान पुजारी श्री १००८ जगतगुरु भीमाशंकरलिंग शिवाचार्यले जंगम मठ भक्तपुरमा अवस्थित डोलेश्वर महादेव नै श्री केदारनाथको शिर भाग हो भनी घोषणा गर्नु भएको थियो । तसर्थ भाद्र ६ गतेका दिन यस मन्दिर भित्र गई दर्शन गर्न सम्पुर्ण भक्तजनहरुको लागि ब्यबस्था गरिएको छ ।

४००० बर्ष पुरानो भनिने यस मन्दिर विभिन्न समयमा आएको भूकम्पले भत्केका थिए । पछि राजा भूपतिन्द्र मल्लद्वारा तीन तल्ले प्यागोडा शैलीको मन्दिरको निर्माण गर्न लगाएका थिए जुन १९९० सालको भुकम्पमा पुर्णरुपमा नष्ट भए । पछि यसै स्थानमा गुम्बज शैलीमा सानो मन्दिरको निर्माण गरेको थियो । बि.सं २०७२ सालको भुकम्पले क्षतिग्रस्त सो मन्दिर भत्काई दुई तल्ले प्यागोडा शैलीको बिशाल मन्दिर निर्माण गरिन्दैछ । यस मन्दिरको दक्षिण तर्फ १२० धार्नीको पत्थरको त्रिशुल गाडिएको छ जसमा नेपाल सम्बत ८४९ कुँदिएको छ । पश्चिम तर्फ शिलाको बसाहा (नन्दी) को मुर्ती रहेको छ । यस नन्दिको कानमा आफ्नो मनोईच्छा मागेको खण्डमा उक्त माग महादेवको कानमा पुग्दछ र ईच्छा पूरा हुन्छ भने जनबिश्वास रहिआएको छ ।
लेख:-GR Ranjit

(Khame Jatra and syakutyaku)

मोहनी नखा:(दशै) को नवौ दिन अर्थात महा नवमीका दिन भक्तपुरमा मनाइने जात्रालाई खम्ये जात्रा भनिन्छ । यस दिन खम्ये (दानव राँगो) अर्थात कुनै सेतो दागहरु नभएको, पुर्णरुपमा कालो राँगो जुन नवदुर्गा भवानीलाई चढाएको हुन्छ, जसलाई दानव महिषासुरको रुपमा लिइन्छ को जात्रा गर्ने गरिन्छ । यस दिन खम्येलाई अबिरले दलेर, तन्न रक्सी खुवाएर लठ्याई ब्रह्मपास (विशेष डोरी) बाट बाँधेर नवदुर्गा घरबाट दत्तात्रय हुन्दै ब्रम्हायणी सम्म दौडाएर जात्रा गर्ने गर्दछ । यो जात्रा हेर्न हजारौ ब्यक्तिहरु त्यस परिसरमा उपस्थित हुने गर्दछन । ब्रम्हायणी नदीमा पुगेपछि खम्येलाई स्नान गराएर नवदुर्गा गणहरुले विशेष तान्त्रिक पूजा गरिन्छ । त्यसपश्चात खम्येको श्वासनली पत्ता लगाएर मध्यरातमा वध गर्ने परम्परा रहेको छ। खम्ये जात्रालाई महिषासुर वधसँग सम्बन्धित रहेको छ । नवमीका दिन त्रिपुरासुन्दरी देवीले महिषासुरको वध गरेकी थिइन् । महिषासुरले देवीबाट बच्न खम्ये अर्थात् राँगोमा प्रवेश गरे। देवीले त्यसको पत्तो पाएर महिषासुरलाई लेखेट्दै ब्रम्हायणीमा वध गरेको खुशीयालीमा हरेक वर्ष महानवमीका दिन एउटा खम्येलाई सिङमा ब्रह्मपास बाँधेर नवदुर्गा मन्दिरबाट ब्रम्हायणीसम्म लगेर त्यहाँ नवदुर्गा गणले महिषासुरको प्रतिक खम्येको वध गर्ने गरिन्छ । खम्ये जात्रालाई स्थानीयहरुले ‘असत्यमाथि सत्यको जित’का रुपमा मनाउँदै आएका छन् । त्यस्तै यसैदिन दुर्गा भवानीको मुख्य पुजा गर्नुका साथै आफ्नो ब्यवसाय, सरसाधन, कारखाना, अफिसको समेत पुजा गर्ने गर्दछ । यसरी पुजा गर्दा बलि दिई पुजा गर्दछ भने कसैकसैले नरिवल बलि दिने गर्ने गर्दछ । यसरी बलि दिने भएकोले यसलाई स्याकुत्याकु भनिन्छ । स्याकुत्याकुको अर्थ काटमार गर्नु हो । यसदिन भगवतीको पुजा संसंगै हातहतियार, ज्यावल, कृषिका औजार, ढकतराजुको पुजा पनि गरिन्छ ।
लेख: GR Ranjit

(Kojagrat Purnima and Aala mata)

बडा दशैंको अन्तिम दिनलाई कोजाग्रत पुर्णिमा भनिन्छ । घटस्थापनाका दिनदेखि सुरु भएको दुर्गा पक्ष अर्थात् दसैं पर्व कोजाग्रत पूर्णिमाका दिन सम्पन्नताकी देवी महालक्ष्मीको पूजा आराधना गरी राति जाग्राम बसेपछि समापन हुन्छ । यसै दिन घटस्थापनाका दिन ल्याएको माटो र उमारेको जमरा नदिमा सेलाएर दशैंको औपचारिक समापन गरिन्छ । यस दिनमा सम्पन्नताकी देवी महालक्ष्मीले आजको रात पृथ्वीको भ्रमण गरी ‘को जागेको छ ?’ भनी हेर्ने र जो जाग्राम बसी महालक्ष्मीको पूजा-आराधना गरिरहेको छ, उसैलाई आशीर्वाद दिई धनधान्यले सम्पन्न गरिदिने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ । कोजाग्रतको अर्थ “को जागा व्रत” हो । जसको अर्थ को जागा भै व्रत बसेको छ उसलाई माता महालक्ष्मीले हेर्न आउनु हो । यसैगरी सौभाग्य, सम्पत्ति, श्रेय प्राप्तिका लागि आजैदेखि आकाशदीप दान पनि शुरु हुन्छ । आकाशदीपलाई ‘आलोकदीप’ पनि भने गरिन्छ । नेपाल भाषामा यसलाई ‘आल:मतः’ भन्ने गरिन्छ । आकाशदीप दान पाएसम्म बाँस, नपाएमा पलाँस, खएर, पीपल आदिको लिङ्गो ठड्याइ गरिन्छ । आकाशदीप दान पहिलो सोर्‍ह दिन (कोजाग्रत पूर्णिमा देखि लक्ष्मी पुजा सम्म) माता लक्ष्मीका सोर्‍ह अवतारमा समर्पित रहन्छ ।
१) आदि लक्ष्मी (भाग्य र समृद्धिको देवी)
२) धन लक्ष्मी (धन पैसाको देवी)
३) धन्य लक्ष्मी (अन्न र सु-स्वास्थ्य की देवी)
४) गज लक्ष्मी (शक्ति, श्रोत र साधनकी देवी)
५) सन्तान लक्ष्मी (सन्तान प्राप्ति गराउने देवी)
६) वीर लक्ष्मी (वीरता र धैर्यताको देवी)
७) विजय लक्ष्मी (सफलता तथा विजयको देवी)
८) विद्या लक्ष्मी (ज्ञान शिक्षा तथा सिपको देवी)
९) मेधा लक्ष्मी (विधि र विवेकको देवी)
१०) भाग्य लक्ष्मी (भाग्य र अवसरको देवी)
११) कीर्ति लक्ष्मी (यश तथा किर्तिकी देवी)
१२) आरोग्य लक्ष्मी (स्वस्थताको देवी)
१३) सिद्धि लक्ष्मी (प्रगति तथा उन्नतिको देवी)
१४) सौन्दर्य लक्ष्मी (सौन्दर्य तथा रूप की देवी)
१५) साम्राज्य लक्ष्मी (मोक्ष प्राप्ति, अधर्म मुक्तिको देवी)
१६) मंगल लक्ष्मी (शुभ लगनको देवी)
यी १६ देवीहरु माता लक्ष्मीका अवतार हरु हुन्। यी सारा देवीको एकै स्वरूप नै महालक्ष्मी हुन । त्यस्तै अर्को पन्द्र दिन भने भगवान् विष्णुलाई समर्पण गरी बाल्ने गरिन्छ । कोजाग्रत पूर्णिमाको दिनदेखि आकाशदीप बाल्ने परम्परा रहेको छ । कोजाग्रत पूर्णिमाका अवसरमा स्वयम्भू चैत्यमा पूजा गर्ने र महादीप बालेर जाग्राम बस्ने पनि गरिन्छ । कोजाग्रत पूर्णिमा देखि कात्तिक शुक्ल पूणिर्मासम्म अर्थात् एक महिनासम्म साँझ घरघरमा बाँसको टुप्पोमा दियो बाल्ने र आँगनमा तुलसीको मठ सजाएर भगवान विष्णुको पूजाअर्चना गर्ने धार्मिक प्रचलन रहेको छ । विजया दशमीमा दानव प्रवृत्तिमाथि मानवी वा दैवीशक्तिको विजय अर्थात् अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय भएको खुसियालीमा तीनै लोकमा बत्ती बालेर हर्षोल्लासका साथ यो उत्सव मनाइएको हो । युद्ध विजयको अवसरमा आकाशदीप बाल्ने प्राचीन परम्परा अरू देशमा पनि रहेको संस्कृतिविद् हरिराम जोशीले बताउनु भयो, ‘पाँचौं शताब्दीमा मलेसियाको अभिलेखमा श्री मूल वर्मा राजाले विजयको उपलक्ष्यमा आकाशदीप बालेको वणिर्तलाई यस कुराको उदाहरणको रूपमा लिन सकिन्छ।’
प्रचलित जनश्रुतिअनुसार कात्तिक महिना पवित्र महिना भएकाले अँध्यारो रातमा आकाशचारी देव, गन्धर्व, किन्नर, सिद्ध, ऋषि आदिले कतै बाटो नभुलुन् भनेर त्यसरी आकाशदीप बालेको भन्ने लोककथन छ ।
त्यस्तै यसैदिन रंजितकारहरुले भक्तपुरको गोल्मढी टोलमा निर्मित नमोबुद्धको चैत्य अगाडि पाँचवटा योमरी चढाउने गर्दछ भने अखण्डशिल महाबिहार र सुकुलढोका स्थित चैत्यमा पनि पुजा गर्ने प्रचलन पनि रहि आएको छ । त्यस्तै मानन्धरहरुले गोल्मढी र साकोलानमा अवस्थित चैत्यमा र प्रजापतिहरुले सुर्यमढीमा अवस्थित चैत्यमा, बज्राचार्य र शाक्यहरुले ईनाचोमा अवस्थित चैत्यमा पुजा गर्ने गर्दछ ।
यसै दिनबाट चांगुनारायण मन्दिरमा कार्तिक मता: बाल्ने गरिन्छ जुन एक महिना सम्म चल्छ र हरिबोधनी एकादशीको भोलि पल्ट द्वा मता: विशेष बाल्ने चलन पनि रहेको छ ।
लेख: GR Ranjit

माता भद्रकालीलाई नेपाल भाषामा भक्तपुर तिर खुसिं अजिमा, बिष्णुबी काठमाण्डौं तिर लुमरी अजिमा पाटन तिर यप्पा अजिमा र मध्यपुर थिमी तिर बिष्णु वीर पनि भन्ने गरिन्छ । यसका साथै नारायणी वा नाराणी पनि भन्ने गरिन्छ । नवरातको चौथो दिनलाई भवानी भद्रकाली सृष्टि हुने दिनको रुपमा लिइन्छ । भद्रकाली माता जो आफ्नो भक्तलाई दिनका लागि भद्र, सुख वा मङ्गल स्वीकार गर्दछिन्, उनि नै ‘भद्रकाली’ हुन् । भद्रकालीलाई काशी बिश्वनाथको अर्धाङ्गी पनि भनिन्छ । नेपालमा एक समय युवराज नहुन्दा राजकुमारी संग विवाह गर्ने नै युवराज हुने प्रथा थियो । तर जो ब्यक्ति ती राजकुमारी संग विवाह गर्थे उसको मृत्यु हुन्थे । तब एक गरिब ब्यक्तिको पालो आयो र ती राजकुमारी संग विवाह गर्नु पर्ने भयो । यसै समयमा भद्रकाली माता एक बुढी आईमाईको रुप धारण गरि ती ब्यक्तिलाई सल्लाह दिइन । माता भद्रकालीको सल्लाह बमोजिम गर्नाले ती ब्यक्ति राजा हुन पुगे तब देखि माता भद्रकालीको जात्रा गर्दै आएको पाइन्छ । यसै जात्रालाई अजिमा जात्रा भनिन्छ भने हाल यस जात्रालाई बिस्का जात्रा भनिन्छ । उक्त अजिमा जात्रामा ल्हामरु योसिंद्य: उभ्याइन्थे । हाल पनि सानो रथ (नकिन्जु खचा) भनी तान्ने चलन रहेको छ । हाल अजिमाको जात्रालाई भद्रकालीको रथ यात्रा पनि भन्ने गरिन्छ । यसबारे एक किंवदन्ती रहेको छ । एक समय माता पार्वती तलाउमा स्नान गरिरहेको समय महादेव उक्त स्थानमा पुग्दा लोभिएर समाउन खोज्दा माता पार्वतीले समय, स्थान र परिवेश ठिक नभएकोले आपती जनाउदा पनि नमानी अगि बढेपछी उक्त स्थानबाट भागी हालको चुपिंघाटमा रहेको भद्रकाली पिठमा लुकि बसेकी थिइन । लुकेर बसेको मातालाई मानिसहरुले चिनी यहाँ स्थापना गरि जात्रा गरेको भन्ने जनश्रूति रहेको छ ।

लेख: GR Ranjit

भक्तपुर नगर भित्र पनि बौद्ध संरचनाहरु आज सम्म जिवित अवस्थामा रहेका छन । कति संरचनाहरु मासेर गएपनि केही भने आज सम्म जिवित अवस्थामा रहेको छ । बौद्ध संरचनाहरुमा बह (बहाल), वहि (विहार), चैत्य (चिवद्य:), थुर, आदि हुन । चैत्य नेवा समाजमा सबैभन्दा धेरै रहेको बौद्ध सम्पदा हो । हरेक टोलमा ५-१० वटा चैत्यहरु हुने गर्दछ । चैत्यहरु पनि विभिन्न प्रकारका हुने गर्दछ । १. बज्रधातु चैत्य २. धर्मधातु चैत्य ३. खम्बा चैत्य ४. मृण्मय चैत्य आदि । यस मध्य धर्मधातु चैत्य सबैभन्दा धेरै स्थानमा रहेको चैत्य हो । सानो धर्मधातु चैत्य देखि ठूला धर्मधातु चैत्यहरु पनि पाइन्छ । जसमध्ये भक्तपुर नपा वडा नं ३, बंशगोपालमा अवस्थित धर्मधातु चैत्य भक्तपुर जिल्ला कै सबैभन्दा ठूलो धर्मधातु चैत्य हो । करिव १७० बर्ष पुरानो उक्त चैत्यको उचाई १२ फिट र  लम्बाई र चौडाई १० फिट रहेको छ । “धिज पुं” नामक एक चित्रकार थरका ब्यक्तिले बनाएको उक्त चैत्य बनाउने क्रममै उहाँ वसफल दिवंगत हुनु भएका कारण यस चैत्यमा रहेका आर्यतारा भगवानको प्राण प्रतिस्था पूजा गर्न पाएन ।

चैत्य पुर्ण रुपले सकेपनि प्राण प्रतिस्था पूजा नभएको कारण यो चैत्य केवल शिलाका रुपमा मात्र रहे । यसमा कसैले पनि पूजा भने गरेनन । शिला कै रुपमा मात्र रहेको कारण प्राय स्थानियहरुको ध्यान जान सकेन र यसमा रहेका आर्यताराहरुको मूर्तीहरु चोरी हुन्दा समेत सर्वसाधारणहरुले चाल नै पाउन सकेन । २०७२ सालको महाभूकम्पमा संगै रहेको बंशीगोपाल भजन मण्डल भत्केर यस चैत्यमा क्षति हुन पुगेको थियो । २०८० सालमा श्री तीर्थराज बज्राचार्यको संयोजकत्वमा ख्वप देशहना चित्रकार गुठीको सहयोगमा यस चैत्यको जिर्णोद्वार कार्य सम्पन्न भएको छ ।

२०८० असोज २७ गते शनिबार यस चैत्यको पूजा हुन गैरहेको छ भने २०८० कार्तिक ११ गते कोजाग्रत पूर्णिमाका दिन पनि चैत्य पूजा हुन गैरहेको हुनाले यस पुण्य कार्यमा सम्पुर्णमा उपस्थितीको लागि हार्दिक अनुरोध गर्दछौं ।

लेख: GR Ranjit

भक्तपुर वडा नं २ यालाछें टोलमा यालाछें विहार रहेको थियो । हालको शारदा माध्यमिक विद्यालय नै बास्तबमा यालाछें विहार थियो । नेपाल सम्बत ६११ (1492AD) मा राजा राय मल्लको समयमा काठमाण्डौबाट एक बौद्ध पुजारी जिवचन्द्र बज्राचार्य तिब्बत जाने भनेर भक्तपुर भई जाने क्रममा उहाँलाई भक्तपुरमा रोकेका थिए र उहाँलाई चतुर्ब्रम्ह महाविहारको संरक्षकको रुपमा नियुक्ती गरे । जिवचन्द्र बज्राचार्य प्रसिद्ध तान्त्रिक गुबाजु सुरत बज्राचार्यका छोरा हुन । जिवचन्द्रका ६ भाइ छोराहरुलाई विभिन्न विहारहरुको जिम्मा दिएका थिए । जसमध्ये एक छोरालाई गोल्मढी स्थित मंगल धर्मद्विप महाविहार, अर्को छोरालाई थथु वहि त्यस्तै अर्को छोरालाई कुथु वहि जिम्मा लगाएका थिए । यसरी नै अर्को एक छोरालाई हालको चोछेंमा घर दिएर यस यालाछें वहिको जिम्मा दिएको थियो । बि.सं १७३७ (सन १६८१) मा राजा जितामित्र मल्लको पालामा आएको महाभुकम्पले भाजु पुखुको बिचमा रहेको मन्दिर लगायत यो विहार पनि भत्किएको थियो ।

शारदा स्कुल भित्र रहेको चैत्य नै यस विहारको अन्तिम अस्तित्वको रुपमा रहेको छ । पछि राजा जितामित्र मल्ल र राजा भूपतिन्द्र मल्लको पालामा ९९ चोक बनाउने क्रममा यस स्थानलाई एक चोकको रुपमा परिणत गरि दुई तल्ले नारायणको मन्दिर बनाएका थिए । बि.सं १८२६ मा राजा पृथ्वीनारायण शाहले भक्तपुर जितेर बिजय र्‍याली गर्दै गर्दा यस विहारमा लुकेर बसेका केही ब्यक्तिहरुले बिरोध स्वरुप ढुङ्गाले हान्दा राजाले बाँकी संरचनामा आगो लगाई दिएका थिए भन्ने जनश्रूति रहेको छ । पछि बि.सं १८९० सालमा आएको भूकम्पले यहाँको विहार पूर्णरुपले नष्ट भएका थिए ।
लेख: GR Ranjit
स्रोत: Krishna Chandra Bajracharya