एघारौं शताब्दीमा मिथिलाको राजधानी सिमरौनगढ बनाउने नान्यदेव त्यही नयार देशबाट आएको थियो । नान्यदेवका पुर्खा सम्भवतः महाभारत युद्धपछि अयोध्याबाट दक्षिणी राजस्थान र उत्तरपूर्वी महाराष्ट्र हुँदै दक्षिण पश्चिममा पर्ने कोकण देशमा बसेको देखिन्छ । बम्बईबाट दक्षिणमा पर्ने कोकण भन्ने ठाउँलाई नै अहिले कर्नाटक भनिन्छ। त्यहाँ सूर्यवंशीहरू छन् । कतिले आफूलाई रघुवंशी अर्थात् रामकै सन्तान पनि भन्छन् । त्यही ठाउँबाट उनीहरू हिमाञ्चलमा रहेको नयाँ देश पुगे, जसलाई नयार भनिन्छ । यस राज्यका एक नागरिक शक्तिसिंहदेवका दुई छोराहरु थिए – नान्यदेव र श्यामसिंहदेव । श्यामसिंहदेव नयार मै बस्थे भने नान्यदेव २०–२१ वर्षको उमेरमा दिल्लीका राजाकहाँ काम गर्न बसे । दिल्ली त्यति बेलाको इन्द्रप्रस्थ हो । नान्यदेव दिल्लीमा काम गरिरहेकै बेला उनका आमाबुवा र श्रीमतीको मृत्यु भयो । उनी निराश भएर अयोध्या गए । त्यही क्रममा उनले कुलदेवी तुलजा भवानी अनि गाडेर राखेको धन भेटेको भनिन्छ । त्यही धनबाट उनले विशाल गढ भएको राजधानी सिमरौनगढ बनाएको भन्ने भनाइ छ । नान्यदेवका दुई छोरा थिए– मल्लदेव र गांगदेव । नान्यदेवले गांगदेवलाई सिमरौनगढको गद्दीमा राखे । मल्लदेवलाई भने मिथिलाको उत्तरपूर्वी क्षेत्रको राजा बनाए । मल्लदेवको राज्य सिन्धुली–दोलखा–पलाञ्चोकसम्म फैलिएको हुनसक्छ । गांगादेव पछि क्रमश नृसिंहदेव, शक्तिदेव, रामसिंहदेव, र हरिसिंहदेवले शासन गरेका थिए । सिमरौनगढका अन्तिम राजा हरिसिंहदेव दिल्लीका बादशाह गयासुद्दिन तुगलकको आक्रमणबाट भाग्दै सहायता माग्न सुरूमा दोलखा गएका थिए भन्ने कुराले पनि यही संकेत गर्छ कि त्यहाँ कोही आफन्त भएरै उनी गएका होलान् । उनको बाटैमा निधन भयो । त्यसपछि उनकी रानी देवलदेवी, छोरा जगतसिंह देव, आफूसँगै आएका भाइभारदार र सिमरौनगढका केही जनतालाई लिएर नेपाल उपत्यका आइन् । उनिसंग आएका जनताहरुमा सिंह, प्रजापती, मुनंकर्मी, राठौर, कायस्थ, राजपुत, क्षत्रीय र ब्राह्मण (छ थरे शैवमार्गी नेवारहरू) आदि थिए । पछि यिनीहरु सबैपनि नेवार भए । त्यस्तै मदेशबाट ल्याएका कालिगडहरु शिल्पकार, रंजितकार, चित्रकार, ताम्राकार, आदि कार थपेकाहरु पनि नेवारमा समाहित हुन पुगे । रोगको निवारण गर्न ल्याएका वैद्य, जोशी, आदि थरका मानिसहरु पनि नेवार बन्न पुगे । तिब्बतबाट नेपाल उपत्यका प्रवेश गरेका केही मंगोल जातिका बौद्ध धर्मालम्बीहरू पनि नेवार समुदायमा रूपान्तरित भएका थिए । त्यस्तै नेपाल भाषालाई आफ्नो मातृभाषाको रूपमा अंगिकार गरेका मुसलमान र क्रिस्चियनहरू पनि नेवार भएका थिए।
‘इसा पूर्वको एक हजार वर्ष र इसापछिको एक हजार वर्षभित्र पूर्व–पश्चिम, दक्षिण–पश्चिमबाट आएका तिब्बती बर्मेली र आर्य भाषाभाषीको समिश्रणबाट एउटा नयाँ समुदायको जन्म भयो । दोस्रो सह्रशताब्दीको आसपासमा यसको स्पष्ट पहिचान हुन थाल्यो र संस्कृति, सभ्यता, कला, नेपाल सम्बत, नेपाल भाषा, नेपाल लिपि लगायत विकास भयो । यसरी जन्मिएको समुदायलाई नेपाल शब्दको प्राकृत रूप नेपाल/नेबाल भनियो र पछि नेवार भन्न थालियो । नेपाल मण्डल मूलतः यही समुदायको आदिभूमि हो ।
लेख: GR Ranjit
स्रोत: Sabina Shrestha, मिथिलाका कर्नाटवंशीहरू र नेपाल मण्डलमा उनीहरूको प्रभाव (भाग–१)

नेपाल मण्डल पुगिसकेपछि यिनीहरुले माटोकै भाडाहरु बनाएर बेच्ने गरे । सुरुसुरुमा माटोको भाडो बनाउदा जहिले पींढ फुटेर हैरान भएका थिए । हैरान भएका प्रजापतिहरुको सामु जहिले एउटा हाँस आई ‘फितिफिति’ आवाज निकालेर हिडेको आवाजले भाँडाेकाे पींढमा बालुवा राखेर पींढ सम्याउनेतिर चिन्तन गर्न पुगेर बालुवा राखेर हेर्दा साँच्चैनै भाँडाे नचुहिने भएकाे कारणले उप्रान्त पींढमा बालुवा राखेर भाँडाे बनाउन थाल्याे । अनि उप्रान्त हाँसलाई गुरु मान्न थाल्याे भन्ने जनश्रुति रहेकाेछ । फितिफितिको अर्थ नेपाल भाषामा “बालुवा हाल्नु बालुवा हाल्नु” हो । त्यसैले गर्दा भक्तपुरका तल्लो भेगका प्रजापतिहरुले हाँसको मासु खान्दैनन भन्ने गरिन्छ । जाडोको मीनपचासको बिदामा बिस्का जात्रामा घर पुग्ने गरि प्रजापतिहरु अन्य जिल्लाहरुमा युवाहरुकाे टाेली बनाई माटाे खाेजेर, माटाे भाँडाे बनाएर, आगाेमा पाेलेर, बजारमा लगेर बचेर अन्न र नगद आम्दानी गरेर घर फर्किने गरिन्छ । यसलाई “ज्या लूवानेगु” भनिन्छ । ज्या लूवानेगु गरि फर्केपछि सुर्य देवताको पुजा गरि भोज गर्ने गर्दछ ।
लेख: GR Ranjit
स्रोत: Jaya Ram Prajapati, Amrit Mishra

आफ्नो माता नभएकाले यश दिन नुहाएर आमाको स्मरण गरि सिरा दान गर्ने गर्दछ । यस दिन मातालाई सम्झेर श्राद्ध समेत गर्ने गरिन्छ । काठमाडौको माता तिर्थमा यसै दिन आमा नहुनेहरु आई स्नान गरि पुजा अर्चना समेत गर्दछ । आफ्नो आमा बितेपछी दु:खी भएका छोराले मातातिर्थको पोखरीमा हेर्दा आफ्नो आमा देखेपछी मातातिर्थ औशीका दिन माता तिर्थ जाने चलन चलियो ।
लेख: GR Ranjit

यसरी तेल बेच्दै आएका कारण यस देवतालाई मानन्धरहरुको छोराको रुपमा लिने गर्दछ । एक लोककथा अनुसार बेतद्य: एक असभ्य केटा थियो जसले सधैं पकाएको खाना बिगार्ने, सुतिरहेका मानिसहरूलाई थप्पड हान्ने, भर्याङबाट खसाल्ने जस्ता उत्सृङ्खल कार्यहरु गर्थे । यहि कारण बेतद्य:लाई सधै बाँधेर राख्ने गरिन्छ । बाँधेर राख्दा पनि तह लगाउन नसकेपछि धलिन माथी घोप्टो पारेर बाँधेर राख्ने गरिन्छ । यसरी बाँधेर राखेको बेतद्य:लाई मानन्धरहरुले बोकेर भैरवनाथको रथमा राख्ने गर्दछ ।
एक समय तिब्बतीहरु नेपाल जित्ने अभिप्रायले नेपाल आउँदा कहाँ पुगिएको थाहा नपाई बटुवाहरुलाई सोध्दै आउने क्रममा बाचामारी पुगेर भक्तपुर तिर हेर्दा सानो बालक बेतद्य:ले एक हातले “हस्ते” गर्दै भैरवनाथको रथ तान्नेछ र अर्को हातले “हाइसे” गर्दै लिङ्गो उठाएछ । एक ब्यक्ति नै यति बलिया भए सबै आए हाम्रो के होला ? भनी तिब्बतीहरु डराइ भागेका कारण जीवन रथार्थ बेतद्य:लाई भगवान मानी पुजिन्दै बिस्का जात्रामा रथको अगि राखिन थालेको भन्ने प्रचलन पनि रहि आएको छ ।
लेख: GR Ranjit
स्रोत: Amrit Mishra

नेपालका नेवार समुदायले विभिन्न पर्वहरू वर्षभरि नै मनाउँदै आएका छन् । यस्ता चाडपर्वहरू मध्ये चथा अर्थात गणेश चौथी पनि एक हो । यो पर्व भाद्र शुक्ल चौथीका दिन मनाइने गरिन्छ । यसलाई नेपाल भाषामा चथा भनिन्छ र यस दिन पुजिने देवतालाई चथा देवता भनिन्छ । यस दिन भक्तपुरको नवदुर्गा गणमा भगवान गणेशको सृष्टि हुने गर्दछ । त्यसैले यस दिनलाई गणेश चौथी पनि भन्ने गरिन्छ । यस दिन बिहानैदेखि भक्तजनहरू नजिकका गणेश मन्दिरमा गई पूजा, अर्चना गर्ने गर्दछन् । भगवान गणेशको पुजा बिहान गरेतापनी चथा: गणेशको पुजा भने चन्द्रमा देखेपछि रातिको समयमा गर्ने गरिन्छ । चथा: पुजा किन राती गरिन्छ भन्ने सम्बन्धी एक किंवदन्ती रहेको छ । भगवान गणेशको रुप माथी चन्द्रदेवले खिल्ली उदाएकोले गणेश क्रुद्ध भै चन्द्रदेवलाई सराप दिएको थियो कि अब उपरान्त कसैले चन्द्रको दर्शन गरे चन्द्र दोषलाग्ने छ जसले गर्दा मिथ्या चोरीको दोष लाग्ने छ । यसै सरापले गर्दा सबैले चन्द्रदेवको दर्शन गर्न छोड्यो । आफ्नो गल्ती महशुस गरि चन्द्रले भगवान गणेशसंग क्षमा माग्यो र गणेश प्रशन्न भै सबै सराप त फिर्ता लिन सक्दिन तर ञलथ्व चतुर्थी (चथा:) को दिन बाहेक अरु दिनको दोष क्षमा गरि दिए । त्यसैले चथा:को दिन चन्द्रमा हेर्नू हुन्न भनी आजसम्म पनि थिमीमा लुक्ने प्रचलन रहिआएको छ । द्वापरयुगमा भगवान कृष्णले चथा:का दिन चन्द्रमा हेरेको हुनाले मिथ्या चोर दोष लागेछ र उहाँ माथी स्यमन्तक मणिको चोरी तथा प्रसेनको हत्याको मिथ्या दोष लागेपछी श्री गणेशको पुजा गरि क्षमा माग्नाले उक्त दोषबाट मुक्त हुनु भयो र त्यसै दिन देखि चथा:को दिन श्री गणेशको पुजा गरि चन्द्र दोषबाट मुक्त होस भनी क्षमा माग्न गणेशको पुजा गर्ने प्रचलन चल्दै आएको हो । त्यसैले यसदिन चन्द्रमा हेर्नू हुन्न भन्ने मान्यता रहेको छ । यदि गल्तीले चन्द्रमालाई हेर्यो भने चन्द्र दोष नलागोस भनी क्षमा माग्दै गणेशको पुजा गर्ने गरेको हो । चथा: लाई दशैंकाे श्रीगणेश पनि भनिन्छ । चथाकाे २७ औं दिनमा घटस्थापना हुन्छ।चथा जस्ताेगरी मनाइयाे दशैंपनि त्यस्तै हुन्छ भन्ने जनविश्वस छ।त्यसैले चथामा पनि दशैंमाझैं भाेज बनाएरै खान्छन्,अदुवाकाे बाेट चढाइन्छ।

लेख: GR Ranjit

श्रोत: धनेश राज राजोपाध्याय