मानन्धर – किंवदन्तीमा भक्तपुर

सिम्रौनगढ

किंवदन्तीमा भक्तपुर — Mon, 19 Jun 2023 11:45:49 +0000

सिम्रौनगढ (Simraugadh)

बारा जिल्लाको एक शहरको नाम सिम्रौनगढ हो । सिम्रौनगढ र भक्तपुर बिच मल्लकाल देखि नै सुमधुर सम्बन्ध रहि आएको छ । एक हिसाबले भन्ने हो भने यस क्षेत्र मदेशमा रहेपनि यहाँका मठमन्दिर, कला संस्कृती सबै भक्तपुरसंग मिल्दछ । सिम्रौनगढ शब्द नेपाल भाषाको ‘सिमधःगढ’ शब्दबाट अपभ्रंस भएर बनेको शब्द हो । ‘सिमधःगढ’ को अर्थ काम नसकेको गढ भन्ने अर्थ लाग्दछ । यस बारे एक किंवदन्ती रहेको छ । यो राज्य एक जना राक्षसले एकै रातमा बनाएको भन्ने कथा पनि छ। कथाअनुसार नान्यदेवले गाडेको धन फेला पारे पनि उनलाई विशाल जंगलमा कसरी राज्य बनाउने भन्ने चिन्ता थियो । नान्यदेवलाई चिन्तामा देखेपछि उनकी एक दासीले भनिछन्, ‘चिन्ता नलिनुस् महाराज, तपाईंको समस्याको सामाधान म गर्दिन्छु ।’ ती दासीको लंकाका राक्षससँग सम्बन्ध रहेछ । उनले आफ्ना प्रेमी राक्षसलाई उक्त कुरा बताएपछि ती राक्षसले एकै रातमा विशाल किल्ला भएको राज्य बनाइदिने बाचा गर्दै भनेछन्, ‘महाराज तपाईं भरे चाँडै सुत्नुस । कोही पनि हल्ला नगर्नुहोला, नत्र मेरो काम बिथोलिन्छ।’

त्यस रात सबै जना चाँडै सुते। कसैले होहल्ला गरेनन् । तर उज्यालो हुन नपाउँदै कुखुरा बासेछ । अनि ती राक्षस काम नसकिँदै छाडेर गएछन्। यसरी बनाउँदा बनाउँदै काम पूरा नभएकाले सहरको नाम नै ‘सिमधःगढ’ राखियो । मदेशको शहरमा नेपाल भाषाको नाम कसरी रहयो भन्दा नयार शहरका एक ब्यक्ति नान्यदेवले उक्त नामाकरण गरिएको हो भन्ने भनाई रहेकोछ । नान्यदेव २०–२१ वर्षको उमेरमा दिल्लीका राजाकहाँ काम गर्न बसे । दिल्ली त्यति बेलाको इन्द्रप्रस्थ हो । नान्यदेव दिल्लीमा काम गरिरहेकै बेला उनका आमाबुवा र श्रीमतीको मृत्यु भयो । उनी निराश भएर अयोध्या गए । त्यही क्रममा उनले कुलदेवी तुलजा भवानी अनि गाडेर राखेको धन भेटेको भनिन्छ । त्यही धनबाट उनले विशाल गढ भएको राजधानी सिमरौनगढ बनाएको भन्ने भनाइ रहेकोछ । नान्यदेवका दुई छोरा थिए– मल्लदेव र गांगदेव । नान्यदेवले गांगदेवलाई सिमरौनगढको गद्दीमा राखे । मल्लदेवलाई भने मिथिलाको उत्तरपूर्वी क्षेत्रको राजा बनाए । मल्लदेवको राज्य सिन्धुली–दोलखा–पलाञ्चोकसम्म फैलिएको हुनसक्छ ।

गांगादेव पछि क्रमश नृसिंहदेव, शक्तिदेव, रामसिंहदेव, र हरिसिंहदेवले शासन गरेका थिए । सिमरौनगढका अन्तिम राजा हरिसिंहदेव दिल्लीका बादशाह गयासुद्दिन तुगलकको आक्रमणबाट भाग्दै सहायता माग्न आफ्नो आराध्य देवी तुलजा भवानी लिई सुरूमा दोलखा गएका थिए । उनको बाटैमा निधन भयो । त्यसपछि उनकी रानी देवलदेवी, छोरा जगतसिंह देव, आफूसँगै आएका भाइभारदार र सिमरौनगढका केही जनतालाई लिएर भक्तपुरमा शरण लिन पुगेका थिए । तसर्थ भक्तपुर र सिम्रौनगढ बिच पुरानो सम्बन्ध रहेको थियो । यसै कारण दशैको “पायो न्ह्याकेगु” को दिन सिम्रौनगढका मान्छेहरु भक्तपुर आएर आफ्नो आराध्य देवी तुलजा भवानी (तलेजु भवानी) को दर्शन गरि भक्तपुरका मान्छेहरुको हालखबर सोध्ने चलन आज सम्म पनि रहेको छ ।त्यस्तै सिम्रौनगढमा रहेको मन्दिरको घण्टामा नेपाल भाषामा लेख लेखिएको पाइन्छ । यसबाट भक्तपुरका नेवाहरु सिम्रौनगढमा गै बसोबास गरेको भन्न सकिन्छ । हाल यस स्थानमा मानन्धर, प्रजापती जातीका मानिसहरु पनि बसोबास गरेको पाइन्छ । रामजानकी मन्दिर (रानीबास मन्दिर) एवं परिसर हेर्दा भक्तपुरको झझल्को आउँदछ । उक्त परिसरमा रहेका मन्दिर, मुर्ती, ढोका, घण्टा, पोखरीहरु र गाउँबस्तीको बनावट हुबहु भक्तपुरसंग मेल खान्दछ । सिम्रौनगढका राजाले भक्तपुर शहरलाई जोड्न भक्तपुर–बनेपा–सिन्धुली हुँदै बाटो बनाएको इतिहास रहेको छ ।

लेख: GR Ranjit

बेतद्य: (Beta Dyo)

किंवदन्तीमा भक्तपुर — Sun, 14 May 2023 07:20:19 +0000

बेतद्य: (Betadyo)
भक्तपुरमा मनाइने बिस्का जात्रामा तानिने भैरवनाथको रथको अगाडी सारथीको रुपमा रहेका देवता नै बेतद्य: हो । बेतद्य: भैरवनाथको आसन हुन जो रगत र हिंसामा सौखिन छन । अशुभ शक्ति र अशुभ भाग्यबाट मानिसको रक्षा र कल्याणको लागि भगवान भैरवको चरणमा बेतद्य:लाई सधैं राख्ने गर्दछ । भक्तपुरमा मनाउने बिस्का जात्रा हेर्न र भद्रकाली मातालाई खोज्न काशी बिश्वनाथ मानिसको रुप धारण गरि नेपालमा आएका थिए । जात्रा हेर्ने क्रममा नेपालका तान्त्रिकहरुले चिनेर नेपालमै रोक्न खोज्दा काशी बिश्वनाथको शिर छेडन भयो । त्यही छेडन भएको शिरलाई आज हामी भैरवनाथ भन्दछौ । भैरवनाथ नफर्किएको कारण भैरवलाई खोज्दै बेतद्य: एक सानो सात बर्षको बालक भई तेल बेच्दै नेपाल आई पुगे ।

यसरी तेल बेच्दै आएका कारण यस देवतालाई मानन्धरहरुको छोराको रुपमा लिने गर्दछ । एक लोककथा अनुसार बेतद्य: एक असभ्य केटा थियो जसले सधैं पकाएको खाना बिगार्ने, सुतिरहेका मानिसहरूलाई थप्पड हान्ने, भर्याङबाट खसाल्ने जस्ता उत्सृङ्खल कार्यहरु गर्थे । यहि कारण बेतद्य:लाई सधै बाँधेर राख्ने गरिन्छ । बाँधेर राख्दा पनि तह लगाउन नसकेपछि धलिन माथी घोप्टो पारेर बाँधेर राख्ने गरिन्छ । यसरी बाँधेर राखेको बेतद्य:लाई मानन्धरहरुले बोकेर भैरवनाथको रथमा राख्ने गर्दछ ।
एक समय तिब्बतीहरु नेपाल जित्ने अभिप्रायले नेपाल आउँदा कहाँ पुगिएको थाहा नपाई बटुवाहरुलाई सोध्दै आउने क्रममा बाचामारी पुगेर भक्तपुर तिर हेर्दा सानो बालक बेतद्य:ले एक हातले “हस्ते” गर्दै भैरवनाथको रथ तान्नेछ र अर्को हातले “हाइसे” गर्दै लिङ्गो उठाएछ । एक ब्यक्ति नै यति बलिया भए सबै आए हाम्रो के होला ? भनी तिब्बतीहरु डराइ भागेका कारण जीवन रथार्थ बेतद्य:लाई भगवान मानी पुजिन्दै बिस्का जात्रामा रथको अगि राखिन थालेको भन्ने प्रचलन पनि रहि आएको छ ।
लेख: GR Ranjit
स्रोत: Amrit Mishra

नेवार समुदाय अन्तर्गत रहेका विभिन्न थरहरु

किंवदन्तीमा भक्तपुर — Sun, 14 May 2023 07:07:41 +0000

नेवार समुदाय अन्तर्गत रहेका विभिन्न थरहरु

यो थरहरु अंग्रेजीमा लेखिएको थियो र गुगलको माध्यमले नेपालीमा परिणत गरेको थिए । कुनै कुनै गल्ती हुन सक्छ । कृपया सच्याउनु हुन अनुरोध गर्दछु ।

अवल, अवले, आगन्जा, अञ्जख्या, अमात्य, आलुबञ्जार, आलुपालु, अडुवा, अचाजु, ऐश्वर्य, छुस्याकी, आचार्य, चावल, छ्वालु => बोहाजु, बोयजु, भुजु, वैद्य, बेकोजु, बाटाजु, बोडे, भासिमा, बिसुन्के, भिन्ड्यो,भेले,भोमी,बनेपाली,भटजु,बासुकला,भाईनाटवा,भैला,बमानु,बेकोजु,ब्यान्जु, ब्यांखी, ब्यञ्जनकार, बनमाला,बजीको,बजिमाया,बनिया,बस्ती,भोछिंभोये, भौमिखा,बजंगती,बस्तीपु,बति, बाती,बाइभोय

भट्ट, बासी, बसु, बिरबल, बाजु, बखु, बागा, भासिक, बडगामी, बलामी, बाराही, बुयो, भुलन्द्यो, भोमी, बैजु, बगाजु, छ्वाजु, चित्रकार, चिकनबञ्जर, चकु, छेन्गुतला, छुकन, छुकन, चकटू, चोखाटी, छेस्पाल, चोकाबाजी, चकुमारी, चुके, चुल्याड्यो, चक्ला, चांगुभारी, चाँसी, छावा, छोकमी, छुन्जु ,डाँडेख्या, दुवाल, डुगु, दिवाकर, धौबाजी, द्योपला, धौभडेल, दारी, दानेखु, दान एगुलु, दैबग्या, दुख्वा, ढाख्वा, धुकुछु, दर्शनधारी, धन्जु, दुगुजु, देउला ,धाँछा,धुसु,डियोला,द्येकना,देसर,डुमरु,देउबञ्ज अर,ढालाछेँ,दली,धौजल्या,दिपकर,द्वा,देवभण्डारी,धोंजु,दाथेपुथे,ध्वञ्जु,ढेके,धौभरी,धुस्वा ,फकाङ,फासिकवाङ, फेलु,गोसैन,ग्वेमारु,गैंजु,गैंसी,गोरा,घाजु,गुजा,गाइडा, गोंगल, गोले, गोठे, गरु, गम्बांजर, गोरखाली, घाटुवा, गलाजु,गोपाली,गुरुबाचारी

घेमोसु,गुसाई,गाथाजु,गणेश,गोसाली,गुभाजु,गपाजु,ग्वोंगा,गोजा,ग्वाछा,

हांजु, होखाटी, हाकुडुवाल, हाछेथु, हयाजु, हांजु, हेङ्गो, ह्यौन्मिखा, हाडा, होना, ह्योजु, होरा, हलवाई, होखा,

जाकीबंजार, जगुलु, जाति, जङ्घम, ज्वाला,

जुवाल, जरेजु, ज्योति, जुगीजु, जोशी, जाकी, जाधरी,

कोंगा, कोंडा, खयरगोली, किबनायो, करन्जीत, किबछेन, कु सी, किसी, कुसथा, कोजु, कवडी, खई, किजु, किलम्बु, कुचिकर, कावाङ, ख्वान्जु, खड्गी, खटाखो, ख कर्माचार्य, कुस्मा, खोसिङ, कपाली

वालापाला,खोंजु,कैती,कस्पल,किला,कच्छेपाटी,कायस्थ,किमिसुकु,खत्री,

केपु, कास्ती, क्वोखेँ, क्वाती, खयेमाली,

खानीबंजार, कुटुवाजु, खैजु, खिम्बाजा, खैतु, काबु, कंसाकर, कसुला, खेँ, कसजु,

खुलीमुली, ख्याजु, खाती, कालु, कुसुले, कवडी,

कुरुन्जु, कुलुन्जु, खिचजु,

लोहला, लागे, कानूनी, लावा, लप्पी, लुबंजार, लाखे, लकौल, लसिवा, लसता, लबन्जु, लघु, लुजा, ला माजु, लेबा, लिबी, लाख, लागेजु, लाखेमारु, लागेजु

मूल, मातंग, मुनिकर,

मारिखु, मखस्य, मगजु, मखस्या, मल्ल, मुमाचामासी, महर्जन, मुस्याखो, मानन्धर, मका, माली, मास्के,

मधिकर्मी, मूलपाटी, मुल्मी, मातंगुलु,

मिखाताग्वो, मलाकार, माथेमा, मारी, मुलौठी महाहैव महन्ता म्हानवा

मुलगुठी, मघैया, महन्ता, म्हनायो, मन्तपु, मुननकर्मी

ओन्टा,

न्हेमाफुकी,नेम्कुल,नन्जु,

नयाभारी,नेपाली,नागा,नाला,नगाखुसी,न्याभा,नखेत्रु,न्याछ्यो,न्याछ्यै,नकर्मी,नापित,न्याजु,नाखण्ड,निसुतु,नगरकोटी,नुछे,नायो,

पसाछेँ, पलाञ्चोके, पुटवार, पत्रवंश, पञ्च, पुरी, पिखा, पुजारी, पान, पाक्रू, पत्रु, पिया, फाइजु, फन्जु, पासाखला, पौन, पङ्कवा, पक्वान, फोंजु, पहिजु, पक्का, प्रजापति, पक्कनेवा, प्याठा, पच्छी पोटामा, पेन्टागो, पाटी, पालुकासी, पही, पालिखे, प्रधान, पहारी, प्राड हांगा,

राजक, रंजित, राजचल, राजोपाध्याय, रघुबंसी, राजकर्णिकार, राजलावत, राजबाहक, रामुदमु,

सुवाल, सुलु, सुकुभट्टु, शाखा, सुकुपायो, सिंह, श्यामा, शाहु, शाहुकार, सिलकर, शिखरकार, शाही, सिजाख ओ, साकिजु, सुकमणी, श्रेष्ठ, सिमछ्वा, शिजाक्वा, सितिखु, सुजारक, स्थापित, सैंजु, सयाजु, सयाजु, , सन्ध्या, सत्ता, सुकु, शिन खवल, स्याबाजी, शाखाकर्मी, सङ्गछेन, सुकाजु, शर्मा, सिबञ्जर, सुल्प्य, शिवाचार्य, सिमले, स्वांगमिखा,

तुलाधर, त्वती, थापा

स्थ,तान्दुकार,तौजल्या,तुयाजु,थैबा,त्वाजु,

राजलावत, राजबाहक, रामुदमु,

ओ, साकिजु, सुकामणी, श्रेष्ठ, सिमछवा, शिजाक्वा, सितिखु, सुजारक,

सुवाल, सुलु, सुकुभट्टु, शाखा, सुकुपायो, सिंह, श्यामा, शाहु, शाहुकार, सिलकर, शिखरकार, शाही, सिजख सन्धा, सत्ता, सुकु, शिन खवल, स्याबाजी, शाखाकर्मी, साँगाछेन, सुकाजु, शर्मा, सिबञ्जर, सुल्प्य, शुल्प्य, सिमले, स्वांगमिखा,

स्थापित,सैंजु,सयाजु,शिवहारी,शिल्पकार,

तुलाधर, त्वती, थापा

स्थ,तान्दुकार,तौजल्या,तुयाजु,थैबा,त्वाजु,

त्‍चामो, त्‍वाकी, तजले, त्‍वेना, त्‍वेनाबासु, ठकु, तुतान्‍जु, तुलसी, तमाखु,

तखाछेन, तिमिला, टुकङबञ्जर, थिके,

ताम्राकार, तुलसीबख्यो, तामी, था, टुछे, ठकुलावत, थुयाजु, ठुसा, त्यता, तोछिन, ताल्चाभाडेल,

उलक, उपाध्याय, उदास, उज्यालो छे, उपा,

वैसर्ज्य,

वांगायो, वाटाङ्काछी, वेजु, वांगो,

यालानस, याकामी,,