पृथ्वीले सूर्यलाई परिक्रमा गर्न ३६५ दिन ६ घण्टा ९ मिनेट लागाउदछ । हामी बर्षमा ३६५ दिनको हिसाब गर्छौ । जबकी पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्न ६ घण्टा ९ मिनेट बढी समय लगाउछ । तसर्थ हरेक चार बर्षमा ३६६ दिनको एक बर्ष हुने गर्दछ । यसै एक दिनलाई अंग्रेजीमा leap year भनिन्छ । त्यस्तै २९ देखि ३२ दिनलाई एक महिना भनिन्छ । उक्त महिनालाई मास भन्ने गरिन्छ । सूर्यको गति अनुसार गणना गरिने महिनालाई सौर्यमास भनिन्छ भने चन्द्रमाको गति अनुसार गणना गर्ने महिनालाई चन्द्रमास भनिन्छ । चन्द्रमास भन्नाले महिनाको औसि पछिको प्रतिपर्दाको दिन देखि महिनाको औसि सम्मको दिनलाई भनिन्छ । चन्द्रमाले पृथ्वीलाई परिक्रमा गर्न २९ दिन १२ घण्टा ४४ मिनेट २४ सेकेन्ड समय लगाउछ । यसरी हिसाब लगाउने हो भने एक बर्षमा ३५४ दिन मात्र हुने गर्दछ । सौर्यमास अनुसार बर्षमा ३६५ दिन हुन्छ भने चन्द्रमास अनुसार बर्षमा ३५४ दिन मात्र हुने गर्दछ । यसरी गते भन्दा तिथि ११ दिनले चाडो हुने भयो । तसर्थ तिथि र गतेलाई मिलान गर्न ३ बर्ष पछि १ महिना थप गरिएको छ । जसलाई अधिमास वा मलमास भनिन्छ । यस अधिमासलाई भगवान सूर्यले आफ्नो आधिपत्य स्वीकार नगरेकोले भगवान पुरुषोत्तम (नारायणले) आफ्नो आधिपत्य स्वीकार गरेको कारण यस मासलाई पुरुषोत्तम महिना भनिएको हो ।

GR Ranjit

इस्वि सम्बत अनुसार फेब्रुअरी महिनामा २८ तारिख हुने गर्दछ । हरेक चार बर्षमा आउने फेब्रुअरी महिनामा २९ तारिख हुने गर्दछ । यसलाई leap year भन्ने गरिन्छ । यस्तो leap year को ब्यबस्था बिक्रम सम्बतमा लागू गरिएको छैन । यो हुनुको प्रमुख कारण पृथ्वीले सूर्यलाई परिक्रमा गर्ने समय ३६५ दिन ६ घण्टा ९ मिनेट भएरै हो । हामी बर्षमा ३६५ दिनको हिसाब गर्छौ । जबकी पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्न ६ घण्टा ९ मिनेट बढी समय लगाउछ । त्यस्तै नेपाल सम्बत अनुसार पनि हरेक चार बर्षमा एक महिना थप हुने गर्दछ जसलाई अनल महिना भनिन्छ । यस महिनालाई अर्को शब्दमा पुर्षोतम महिना पनि भन्ने गरिन्छ । भगवान बिष्णुले यसै महिनामा मस्त्य अवतार लिनु भएको कारण यस महिनामा मत्स्य नारायणको पूजा गर्ने गर्दछ । मत्स्य नारायणको सृष्टि बारे एक किंवदन्ती रहेको छ । एक पटक हयग्रीव नामक एक राक्षसले वेद चोरी गरि समुन्द्रको अथाह गहिराईमा लुकाए । वेद चोरी भएकोले ज्ञान हरायो। चारैतिर अज्ञानताको अन्धकार फैलियो र पाप र अधर्म हावी भयो। त्यसपछि धर्मको रक्षा गर्न र सृष्टिको स्थिती गर्न भगवान बिष्णु माछाको रूप धारण गरि राजा सत्यव्रतको राज्यमा प्रकट हुनु भयो । सत्यव्रत कृतमाला नदीमा स्नान गरि अञ्जलीमा पानी लिँदा अञ्जलीमा पानीसँगै त्यो सानो माछा पनि आयो । सत्यव्रतले माछालाई नदीमा छाड्न लाग्दा माछाले पानीका ठूला प्राणीले साना जीवलाई मारेर खान्छन्, त्यसैले नछाड्नु भनी अनुरोध गरे । तब आफ्नो कमण्डलुमा राखेर दरवार गए । एक रात मै माछा ठूलो भएर कमण्डलुमा नअटेपछी ठूलो भाँडोमा राखे । यसै क्रमले माछाको साइज बढ्दै गएपछि राजाले अन्तमा समुन्द्रमा छोड्नु भयो । अचम्म! समुद्रमा पनि माछाको शरीर यति बढ्यो कि माछा बाँच्नको लागि समुन्द्र सानो भयो।

अब सत्यव्रत छक्क परेर तपाईं को हो भनी प्रश्न गरे । मत्स्यरुपधारी श्रीहरिले उत्तर दिए – राजन ! हयग्रीव नामक राक्षसले वेद चोरेका कारण संसारभर अज्ञानता र अधर्मको अन्धकार फैलिएको छ। हयग्रीवलाई मार्नको लागि मात्र मैले माछाको रूप धारण गरेको हुँ । आजको ७ औँ दिनमा पृथ्वी प्रलयको चक्रमा फर्किनेछ । समुद्र उठ्नेछ। भयानक वर्षा हुनेछ। सारा पृथ्वी पानीमा डुब्नेछ। पानी बाहेक केहि देखिने छैन। एउटा डुङ्गा तिमीसम्म पुग्ने छ। तिमी सात ऋषिहरूसँग सबै अन्न र औषधिको बीउ बोकेर डुङ्गामा बस्नेछौ। म फेरि एकै समयमा प्रकट हुनेछु र तिमीलाई आत्मज्ञान दिनेछु। त्यही दिनदेखि सत्यव्रतले श्रीहरिलाई याद गर्दै प्रलयको प्रतीक्षा गर्न थाले। सातौं दिन प्रलयको दृश्य देखा पर्‍यो। समुन्द्र पनि आफ्नो सीमा बाट बाहिर निस्कन थाल्यो । भारी पानी पर्न थाल्यो । केही समयमै सारा पृथ्वी पानीले ढाकियो । सारा पृथ्वी पानीमा डुब्यो। त्यतिकैमा एउटा डुङ्गा देखा पर्यो । सत्यव्रत सात ऋषिहरु संगै त्यो डुङ्गामा बसे । तिनीहरूले डुङ्गामा अनाज र औषधीहरू पनि भरिदिए। विनाशको सागरमा डुङ्गा तैरिन थाल्यो । त्यो प्रलयको सागरमा त्यो डुङ्गा बाहेक कतै देखिएन। अचानक प्रलयको महासागरमा माछाको रूपमा भगवान प्रकट भयो। सत्यव्रत र सात ऋषिहरूले माछाको रूपमा भगवानको प्रार्थना गर्न थाले। उनीहरु जिउँदै जीवनमुक्त भए । जब प्रलयको क्रोध शान्त भयो, भगवानले माछाको रूपमा हयग्रीवलाई मारेर उहाँबाट वेदहरू खोसे। भगवानले फेरि ब्रह्मालाई वेद दिनु भयो । यसरी भगवानले माछाको रूप धारण गरेर वेदको रक्षा मात्र गरेनन्, संसारका जीवहरूको अपार कल्याण पनि गर्नुभयो। तसर्थ यो एक महिना भगवान मत्स्य नारायणको उपासना गर्ने गरिन्छ । मत्स्य नारायणको उपासना गर्ने भएकै कारण माछाको भोग गरिन्दैन ।

-GR Ranjit

Photo: Surendra Duwal