खम्ये जात्रा र स्याकुत्याकु
(Khame Jatra and syakutyaku)
मोहनी नखा:(दशै) को नवौ दिन अर्थात महा नवमीका दिन भक्तपुरमा मनाइने जात्रालाई खम्ये जात्रा भनिन्छ । यस दिन खम्ये (दानव राँगो) अर्थात कुनै सेतो दागहरु नभएको, पुर्णरुपमा कालो राँगो जुन नवदुर्गा भवानीलाई चढाएको हुन्छ, जसलाई दानव महिषासुरको रुपमा लिइन्छ को जात्रा गर्ने गरिन्छ । यस दिन खम्येलाई अबिरले दलेर, तन्न रक्सी खुवाएर लठ्याई ब्रह्मपास (विशेष डोरी) बाट बाँधेर नवदुर्गा घरबाट दत्तात्रय हुन्दै ब्रम्हायणी सम्म दौडाएर जात्रा गर्ने गर्दछ । यो जात्रा हेर्न हजारौ ब्यक्तिहरु त्यस परिसरमा उपस्थित हुने गर्दछन । ब्रम्हायणी नदीमा पुगेपछि खम्येलाई स्नान गराएर नवदुर्गा गणहरुले विशेष तान्त्रिक पूजा गरिन्छ । त्यसपश्चात खम्येको श्वासनली पत्ता लगाएर मध्यरातमा वध गर्ने परम्परा रहेको छ। खम्ये जात्रालाई महिषासुर वधसँग सम्बन्धित रहेको छ । नवमीका दिन त्रिपुरासुन्दरी देवीले महिषासुरको वध गरेकी थिइन् । महिषासुरले देवीबाट बच्न खम्ये अर्थात् राँगोमा प्रवेश गरे। देवीले त्यसको पत्तो पाएर महिषासुरलाई लेखेट्दै ब्रम्हायणीमा वध गरेको खुशीयालीमा हरेक वर्ष महानवमीका दिन एउटा खम्येलाई सिङमा ब्रह्मपास बाँधेर नवदुर्गा मन्दिरबाट ब्रम्हायणीसम्म लगेर त्यहाँ नवदुर्गा गणले महिषासुरको प्रतिक खम्येको वध गर्ने गरिन्छ । खम्ये जात्रालाई स्थानीयहरुले ‘असत्यमाथि सत्यको जित’का रुपमा मनाउँदै आएका छन् । त्यस्तै यसैदिन दुर्गा भवानीको मुख्य पुजा गर्नुका साथै आफ्नो ब्यवसाय, सरसाधन, कारखाना, अफिसको समेत पुजा गर्ने गर्दछ । यसरी पुजा गर्दा बलि दिई पुजा गर्दछ भने कसैकसैले नरिवल बलि दिने गर्ने गर्दछ । यसरी बलि दिने भएकोले यसलाई स्याकुत्याकु भनिन्छ । स्याकुत्याकुको अर्थ काटमार गर्नु हो । यसदिन भगवतीको पुजा संसंगै हातहतियार, ज्यावल, कृषिका औजार, ढकतराजुको पुजा पनि गरिन्छ ।
लेख: GR Ranjit
